Echo's Van Een Mespuntje Fantasie: Part II

Beschrijving van Echo

1. Historische ontwikkeling

In de historische ontwikkeling van Echo kunnen tot op heden drie fasen onderscheiden worden. In de eerste fase was Echo een adres waar heroïne en cocaïne gekocht en gebruikt konden worden. In een tweede, overgangsfase, was de beheerder van Echo in contact getreden met een aantal instanties (waaronder Spangen Veilig en het politie wijkteam), waarna hem te verstaan was gegeven dat zijn verkoopactiviteiten gestaakt dienden te worden. In de huidige, derde fase is Echo uitgegroeid tot een gebruiksruimte en wordt gestreefd naar de ontwikkeling van een model voor lokaal drugbeleid waarin alle betrokkenen zoeken naar grotere beheersbaarheid van de ongewenste neven-effecten van druggebruik op alle (micro, meso en macro) niveaus.

1.1 Echo als deal-gebruikspand - Het eerste pand

In het voorjaar van 1992 besloot LMV - werkloos elektricien - samen met een partner over te gaan tot het verkopen van de illegale drugs heroïne ("bruin") en cocaïne ("wit"). Hiertoe huurde hij een ruimte onder - de bovenverdieping van een pand - in de Rotterdamse wijk Spangen, waarvan de officiële huurder zich in "natura" liet betalen.

Al snel ontstond er de situatie waarin met name LMV zorg droeg voor de verkoop van de middelen aan een beperkte groep klanten. Niet alleen werd er dope verkocht op het adres, de klanten werd tevens de gelegenheid geboden om ter plekke de aangeschafte drugs te gebruiken. Alleen "roken" was toegestaan. Injecterende druggebruikers konden wel kopen op het adres, maar moesten elders consumeren.

Tussen de beheerder (LMV) en de gebruikers groeide een bepaalde band, die met name gebaseerd was op wederzijds respect. De beheerder respecteerde zijn klanten primair als "mensen" en niet als "verslaafden" of "consumenten" en behandelde ze dienovereenkomstig. Zijn positie kan vergeleken worden met een "café-eigenaar" die - alhoewel hij winst moet maken - niet uitsluitend en primair op de omzet georiënteerd is. Soms "tapt" hij niet meer en indien nodig probeert hij een klant de "auto-sleuteltjes te ontfutselen". In deze zin is de beheerder niet uniek. Evenals voor café-eigenaren, geldt dat dealers zich in alle verschijningsvormen kunnen voordoen.

In het deal-gebruikspand werd echter meer gedaan dan het verkopen en gebruiken van "bruin" en "wit". Een deel van de winst werd door de beheerder geïnvesteerd in het pand en het opzetten van voorzieningen en randvoorwaarden die tot een gezamenlijk gedragen project leidden. De ruimte werd opgeknapt en van tafels en stoelen voorzien. Er kwam een geluidsinstallatie, een koffiezetapparaat, en er werd vers fruit aangeschaft voor de bezoekers. De bezoekers droegen bij aan het opknappen van de ruimte, kwamen met ideeën en voorstellen, bedachten de naam Echo (Eerlijk Contactadres voor Hulp en Opbouw) voor het adres/project en ontwierpen een bijpassend logo. Enkele malen verscheen er een "informatie-krant".

De "gebruikersgroep" die ontstond had een duidelijk "zelf-regulerend" vermogen. Er ontstond een bepaalde saamhorigheid die bijdroeg aan het reguleren van - en het beheersen van ongewenste effecten van - middelengebruik. Men steunde elkaar, de beheerder gaf "betermakertjes" en hielp twee bezoekers bij hun afkickpoging met methadon. De samenstelling van de groep veranderde in die dagen niet of nauwelijks. De beheerder en de gebruikers wilden de groep niet te groot laten worden en nieuwe mensen moesten bovendien binnen de "groepscultuur" passen.

Het aantal klanten schommelde rond de twintig tot dertig bezoekers per dag. Het betrof een groep mensen die gedurende langere tijd in het pand aanwezig was en een groep die slechts voor korte tijd langskwam. Ongeveer één kwart van hen was vrouw en ongeveer de helft was van Surinaamse of Antilliaanse origine.

1.2 Echo in de overgangsfase

In de zomer van 1992 heeft de beheerder van Echo contact opgenomen met het Servicepunt Spangen Veilig met het verzoek om ondersteuning bij (de uitbreiding van) de activiteiten die er in het pand plaatsvonden. Na de aanvankelijke verwarring - het gebeurt ten slotte niet dagelijks dat een "dealer" langskomt met het verzoek om ondersteuning - is, in aansluiting op één van de doelstellingen van Spangen Veilig,.(ii) (10) positief gereageerd, onder voorwaarde dat de verkoop van drugs onmiddellijk zou worden gestaakt.

In deze overgangsfase hebben zich een aantal spanningen tussen Echo en de "officiële" huurder van het pand voorgedaan. Er is afgesproken dat zowel LMV en zijn partner, als de "officiële" huurder van het pand de Echo-ruimte - voor de duur van één week - niet zouden bezoeken. Eén van de vaste bezoekers heeft in die periode zorggedragen voor het beheer van Echo. Na afloop van die week is besloten dat LMV en zijn partner het beheer van Echo weer zouden overnemen. Hieraan bleef wel de voorwaarde gekoppeld dat zij niet langer als dealadres mochten functioneren. Al snel ontstonden er opnieuw grote problemen met de "officiële" huurder van het pand, die immers niet langer een vergoeding van Echo ontving voor het gebruik maken van de ruimte. Spangen Veilig heeft toen op korte termijn een vervangend adres gezocht en dit aan Echo beschikbaar gesteld.

1.3 Echo als gebruiksruimte - Het huidige pand

Met het beschikbaar komen van de nieuwe ruimte, in september 1992, is er een regelmatig overleg van start gegaan, waarbij diverse partijen (zie 3.2 De actoren) bijeenkomen met als doel de beheersaspecten die zich voordoen rond het pand en het initiatief Echo te bespreken. Dit zogenaamde "beheersingsoverleg" tracht middels het maken van concrete en verifieerbare afspraken in te spelen op de zich voordoende situaties en op deze wijze bij te dragen aan (1) de beheersbaarheid van een gebruiksruimte, als Echo, en (2) de doelstellingen van het gehele Echo-initiatief, zoals geformuleerd in de paragraaf "Doelstelling en behoefte-voorziening Echo" (3.3). In het vervolg van dit hoofdstuk wordt uitgebreid ingegaan op het functioneren van Echo als gebruiksruimte en de rol van Echo in de ontwikkeling van een model voor lokaal drugbeleid gericht op beheersbaarheid van ongewenste neven-effecten van druggebruik.

2. De actoren

Bij het Echo-initiatief zijn diverse personen en instanties betrokken. In de eerste plaats, de beheerder met zijn "staf van vrijwillige medewerkers" (zowel gebruikers als niet-gebruikers) en een groep van "vaste bezoekers". In gezamenlijke inspanning dragen zij zorg voor het dagelijks functioneren van het adres.

In de tweede plaats is daar "Spangen Veilig", een wijkproject "Bestuurlijke preventie van criminaliteit". Direct samenwerkend met het Servicepunt Spangen Veilig is het team van de Basispolitie Gemeentepolitie Rotterdam, District V. Beide partijen dragen bij aan het opstellen van de regelgeving rond het project en het creëren van de randvoorwaarden waaronder het project functioneert.

In de derde plaats zijn de wijkbewoners, via de Bewoners Organisatie Spangen (BOS), betrokken bij het vormgeven van dit model voor lokaal drugbeleid. Naast de goede intenties van alle betrokkenen is het voor de wijkbewoners van belang dat hun woongenot niet langer op een onacceptabel niveau wordt verstoord door de neven-effecten van de drugproblematiek (macro-beheersbaarheid).

In de vierde plaats wordt door het Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) van de Erasmus Universiteit Rotterdam ondersteuning verleend aan het adres en het initiatief in de vorm van begeleiding en advisering.

Ten vijfde is Hadon - een veldwerkteam en onderdeel uitmakend van de drughulpverleningsinstelling Odyssee - betrokken bij preventie, voorlichting en outreach-activiteiten ten aanzien van het terugdringen van ongewenste, gezondheidsbedreigende neven-effecten van (il-) legale drugs voor druggebruikers in de wijk Spangen in het algemeen.

In de huidige situatie zijn dealers, noch overige druggebruikers, uit de wijk Spangen direct betrokken bij de vormgeving van het initiatief.

3. Doelstellingen en behoefte-voorziening van Echo

Sinds het moment waarop besloten is dat de beheerder van Echo zich niet langer met de verkoop van heroïne en cocaïne mag bezighouden, is er op regelmatige basis een "beheersingsoverleg", waarin de diverse bovengenoemde actoren participeren. In dit overleg wordt ingegaan op (1) de dagelijkse gang van zaken rond het project; (2) de problemen die zich daarbij voordoen en de bijpassende oplossingen; en (3) de doelstellingen, in termen van het beheersen van de diverse ongewenste neven-effecten van druggebruik, zoals die door de verschillende betrokkenen zijn uitgesproken en aanvaard.

Door alle betrokkenen wordt het gebruik van illegale drugs als maatschappelijk verschijnsel aanvaard. Hierbij wordt expliciet onderschreven dat een repressieve benadering van de drugscene geen bijdrage levert aan het terugdringen van ongewenste neven-effecten van druggebruik. Er is gekozen voor een benadering waarbij gestreefd wordt naar het tot stand komen van een zekere verstandhouding en het op gang komen van communicatie tussen druggebruikers, wijk (-bewoners), (wijk-) politie, lokale beleidmakers en (drug-) hulpverleningsinstellingen, met als uiteindelijke doel:

• het beheersen van ongewenste neven-effecten van druggebruik voor (individuele) gebruikers; en
• het beheersen van druggerelateerde overlast in de wijk.

Concreet betekent dit dat op bescheiden schaal gelegenheid wordt geboden aan een beperkt deel van de druggebruikers in de wijk Spangen om op een rustige, veilige plaats te kunnen gebruiken - met de daarbij behorende sociale contacten - waardoor de overlast voor de wijk wordt teruggedrongen (macro beheersbaarheid) en waardoor een aantal gezondheidsrisico's voor de gebruikers minder wordt (micro beheersbaarheid).

4. Beschrijving van het pand

Spangen is een oude, voormalige arbeiderswijk in Rotterdam West. Als "stadsvernieuwingsgebied" bevindt de wijk zich in een overgangsfase, die gekenmerkt wordt door enerzijds grootscheepse renovatie en anderzijds de daaraan voorafgaande leegstand. Deze renovatieperiode is gepaard gegaan met het ontwikkelen van een druggebruikersscene die gekenmerkt wordt door een veelheid aan dealpanden waar drugs worden verkocht en waar - afhankelijk van dealer en huisregels - drugs geconsumeerd konden worden. Momenteel verkeert deze stadsvernieuwing in een vergevorderd stadium en is onder meer het aantal panden waar in illegale drugs wordt gehandeld tot een acceptabel niveau teruggebracht.

Het huidige pand van Echo is gelegen in de noordelijke punt van de Rotterdamse wijk Spangen. Schuin voor de deur bevindt zich een bushalte en een metrostation is op loopafstand. Het pand verkeert in een redelijk verwaarloosde staat en is eigendom van het Gemeentelijk Woningbedrijf Rotterdam. Het pand staat op de nominatie om in 1996 gesloopt te worden en heeft momenteel - met instemming van "Spangen Veilig" - de status "gekraakt".

Na enige opknap werkzaamheden door de beheerder en een deel van de vaste bezoekers bevindt het pand zich in de huidige staat. De gevel wordt ontsierd door een traliewerk voor het raam en een in vervallen staat verkerende voordeur. Na binnenkomst moet de bezoeker in een schemerig verlichte gang een aantal trappetjes af om het souterrain te bereiken. Rechts is een trap omhoog naar de bovenverdieping en een slecht functionerend toilet. Aan het eind van de gang bevindt zich de keuken met zicht op de entree van het pand. Vlak voor de keuken, aan de linkerkant van de gang is een doorgang die toegang geeft tot een smalle, in tweeën gedeelde, ruimte: de gebruiksruimte. Het voorgedeelte (dat wil zeggen aan de straatzijde) van de gebruiksruimte is nagenoeg vierkant (3 x 3 meter), terwijl het grootste (gecombineerd tussen- en achter-) gedeelte langwerpig is (7 x 3 meter). In beide ruimtes staan tafels met stoelen. Wanneer alle stoelen bezet zijn, biedt het pand ruimte aan ± 20 personen. In de achterste helft van de gebruiksruimte is een bar/counter die de verbinding geeft met de keuken. Naast de bar zijn twee openslaande deuren die toegang geven tot een binnenplaats. De keuken meet (3 x 2 meter) en bevat twee koelkasten (waarvan een in functie), een aanrecht met keukenkastjes, geiser, et cetera. Alhoewel de benedenruimte in vergaande mate is opgeknapt door de beheerder en de staf en vaste kern van bezoekers, bestaat er nog een lange lijst van kleine en grotere verlangens met betrekking tot de afwerking van de ruimte.

Op de bovenverdieping bevindt zich een toilet en - aan de achterzijde van het pand - een ruimte (4 x 4 meter) waar gebruikers mogen spuiten. Deze spuitruimte is kaal, heeft geen stromend water en bevat nauwelijks meubilair. Aan de voorzijde van het pand is een grotere ruimte (6 x 4 meter) die op termijn als "kantoor" dienst moet gaan doen. Het ligt in de bedoeling hier de administratie van Echo op te slaan, alsmede om een ruimte te hebben waar de beheerder (en zijn medewerkers) zich terug kunnen trekken, bij voorbeeld om "meer persoonlijke" gesprekken met de bezoekers te kunnen voeren.

5. Beheer van het pand

Momenteel is het dagelijks beheer van het pand in handen van LMV, de beheerder. Samen met een staf van vrijwillige medewerkers draagt de beheerder zorg voor het dagelijkse functioneren van het adres. Hierbij wordt tevens sterk samengewerkt met de groep van vaste bezoekers. Zo is er sprake van een taakverdeling voor wat de schoonmaak betreft. Er zijn vaste bezoekers, die - in het bezit van een auto - zorgdragen voor het op peil houden van de voorraden, terwijl anderen zorg dragen voor kleine boodschappen of het opknappen van "klusjes".

Voor wat de (meso-) beheersbaarheid van de gang van zaken in het pand betreft, zijn diverse huisregels opgesteld (zie onderstaand overzicht). Daarnaast wordt continu ingespeeld op de situaties die zich voordoen aan de hand van ad hoc regelgeving. Deze regels dragen allemaal - op veelal subtiele wijze - bij aan het beheersen, op alle niveaus, van de ongewenste effecten van de drug-prohibitie.

In Echo mag niet gedeald worden
In Echo mogen geen gestolen of eigen spullen verhandeld worden
Buiten niet voor de deur of op de hoek staan of rondhangen
In Echo mag er geen eigen rechter worden gespeeld
In Echo mogen geen lucifers of kaarsen worden gebruikt
Er mogen alleen zakmesjes of aardappelmesjes gebruikt worden
(andere messen worden in beslag genomen)
Altijd een zitplaats opzoeken of naar een zitplaats vragen (dus niet staan)
Tafels, stoelen en asbakken schoonhouden
Toiletten schoonhouden
Denk aan uw uiterlijk en taalgebruik
Naar de aangewezen personen luisteren, bij of tijdens L....'s afwezigheid
Niet aan elkaars spullen komen, bij of tijdens hun afwezigheid
Niet rennen, hardlopen
Niet bietsen
De eigendommen van Echo niet meenemen (of stelen)
Altijd vragen om naar boven te gaan (aan L.... of aangestelde medewerker)
Degenen die onder alcohol of pillen zijn, worden een week geschorst

Openingstijden: Maandag t/m Zaterdag:     10.00 - 20.00 uur
Zondag:            Gesloten

Op zondag wordt alles schoongemaakt; spuitomruil is wel mogelijk
Van maandag t/m vrijdag mogen er kledingstukken gewassen worden

De beheerder of een van de vrijwilligers of vaste bezoekers, soms gelijktijdig barvrouw/-man, houdt zich bezig met het beantwoorden van de deurbel. Deze "portier" kent alle bezoekers van het pand bij naam en toenaam. Nieuwe bezoekers die geen "roots" in Spangen hebben wordt duidelijk gemaakt dat zij niet in aanmerking komen om van Echo gebruik te maken. Mensen voor wie hun druggebruik wel met Spangen verbonden is, kunnen in principe bij Echo terecht om te gebruiken, mits zij zich aan de (huis-) regels houden. Kennis van de illegale drugscene in Spangen en de aangrenzende wijken is onontbeerlijk voor het uitvoeren van deze functie. Hierbij schuilt echter wel het gevaar dat de portier naar willekeur te werk gaat.

De "zaalwacht", veelal de beheerder of één van de vrijwilligers of vaste bezoekers, houdt de activiteiten die zich afspelen in de gebruiksruimte in de gaten. In dat kader is het van belang dat de bezoekers zoveel mogelijk gebruik maken van de aanwezige stoelen, waardoor het overzicht op het wheelen en dealen beter behouden blijft.

Door de indeling van Echo is het prima mogelijk de bovengenoemde functies vanuit één positie te vervullen. Vanachter de bar is er - via een deur - direct zicht op de voordeur en de smalle gang, die uiteindelijk langs de keuken naar de gebruiksruimte leidt. Aangezien de gang smal en lang is, kan er in redelijke mate controle worden uitgeoefend over wie wel, en wie niet, de gebruiksruimte mag betreden. Aan de andere kant van de bar bevindt zich de gebruiksruimte. Wanneer het aantal bezoekers het totaal aantal zitplaatsen niet overstijgt en de bezoekers zich aan de "zit-regel" houden, dan kan vanachter de bar het grootste deel van de gebruiksruimte overzien worden.

De "schoonmaak" wordt verzorgd door de beheerder in samenwerking met de vrijwilligers of bijdragen van de "vaste" bezoekers. Iedere avond wordt de vloer geveegd, worden de tafels, stoelen en het toilet gereinigd en wordt de keuken schoongemaakt. Aanvang van deze werkzaamheden fungeert tevens als signaal dat het tijdstip van sluiten nadert.

6. Aanbod van diensten en voorzieningen

Naast het feit dat mensen op een rustige en ongestoorde wijze drugs kunnen gebruiken bij Echo, dat zij er tegen een redelijke prijs diverse "hapjes en drankjes" kunnen kopen en - voor velen het belangrijkste - dat zij er in een sociale omgeving vertoeven, waar zij een deel van hun sociale contacten hebben, wordt er nog een veelheid aan andere diensten aan de bezoekers aangeboden.

6.1 Spuitomruil en "spuiten rapen"

Alhoewel injecteren voor een minderheid van druggebruikers de meest gehanteerde toedieningswijze van middelen is, en Echo vooral als een "rokersruimte" bekend staat, wordt wel rekening gehouden met injecterende gebruikers. Er zijn steriele spuiten beschikbaar, die in combinatie met een alcohol-deppertje, worden afgegeven. Daarnaast is er (ascorbine-) zuur aanwezig voor degene die daar gebruik van wil maken. Het uitreiken van de spuiten gebeurt in principe op een één-op-één basis: Voor iedere ingeleverde spuit wordt één nieuwe spuit verstrekt. In praktische zin en uit overwegingen van gezondheidsrisico's, is het niet verantwoord strikt aan dit één-op-één criterium vast te houden. Een veelheid van factoren kan er toe geleid hebben dat een gebruiker geen, minder, of meer spuiten inlevert dan zijn uitgereikt. Het is, bij voorbeeld, mogelijk dat de gebruiker één of meerdere spuiten aan een ander heeft gegeven; dat hij/zij de spuiten bij een ander programma heeft ingeleverd of, op een andere, verantwoorde wijze uit roulatie heeft genomen. Natuurlijk is het ook mogelijk dat de gebruikte spuiten - via een ander - "in de wijk" zullen slingeren. Wanneer een spuitende gebruiker echter niet de beschikking over steriele spuiten heeft, dan kan zij of hij in een situatie verzeild raken waarbij hiv of andere infecties overgedragen kunnen worden, via bijvoorbeeld het delen van drugs met behulp van spuiten ("frontloading"),(11) of het gebruiken van elkaars spuiten.

In een eerdere fase van het project heeft de beheerder een "spuiten-raap" systeem opgezet, waarbij bezoekers van het pand de wijk in gingen om aldaar rondslingerende spuiten op te rapen en in "sharp safe" containers weg te bergen. Het grote voordeel van deze aanpak is dat op die wijze gebruik kon worden gemaakt van de onder gebruikers aanwezige kennis met betrekking tot plaatsen waar (andere) gebruikers drugs injecteren. Op deze wijze geëffectueerde kennis droeg bij aan een relatief hoge opbrengst van gebruikte spuiten in een korte tijd.

Aangezien de beheerder van Echo in die periode nog handelde in "bruin" en "wit" kon hij de gedane investering van de "spuitenrapers" vergoeden met een "puntje" heroïne (en/of cocaïne). Immers, de gebruikers die de wijk in trokken hadden een deel van hun spaarzame tijd geïnvesteerd in het belang van het project en de buurt. Momenteel heeft de beheerder niet meer de mogelijkheid deze tijdsinvestering te vergoeden. Er wordt naar financiële oplossingen gezocht en tevens wordt overwogen de vergoeding in natura (dat wil zeggen: koffie, thee, tosti of zoet) uit te keren. Een laatste mogelijkheid is de spuitenrapers korting te geven op hun maandelijks lidmaatschapskosten (zie 3.8 De huidige situatie van Echo).

Een verwante manier waarop gebruik kan worden gemaakt van de infrastructuur van de drugscene, is om via (bezoekers van) Echo, andere gebruikers en andere deal- of deal-/gebruikadressen van steriele spuiten (alcoholdeppertjes, et cetera) te voorzien. Op deze wijze dragen (spuitende) druggebruikers op belangrijke wijze bij aan hun eigen gezondheid en aan de gezondheid van andere (spuitende) druggebruikers.(12) (13)

Naast steriele spuiten worden tevens condooms verstrekt. Belang hiervan is vanzelfsprekend gelegen in het voorkomen van de verspreiding van sexueel overdraagbare aandoeningen, als syfilis, gonorroe en hiv/aids, niet alleen binnen de groep van druggebruikers, maar ook daarbuiten, de zogenaamde "secondary diffusion".

6.2 Andere drug-parafernalia(iii)

In aanvulling op de spuitomruil zijn in Echo alle andere benodigde attributen voor het roken of injecteren van drugs aanwezig. Zo worden de steriele spuiten altijd in combinatie met een "alcoholdeppertje" verstrekt. Dit alcoholdeppertje wordt gebruikt om de plek waar de gebruiker wil injecteren te ontsmetten. Ammonia en/of maagzout (voor het bereiden van gekookte coke) en ascorbine-zuur (voor het oplossen van heroïne) staan gratis ter beschikking. De bezoekers kunnen gebruik maken van de aanwezige lepeltjes, mesjes en toiletpapier (onder andere voor het "afdrogen" van de gekookte coke). Slechts de reepjes aluminium-folie en de door de Echo-medewerkers vervaardigde folie-pijpjes (voor het chinezen van de heroïne en/of cocaïne) moeten gekocht worden om een deel van de exploitatiekosten te dekken.

6.3 Monitoren van drugs, druggebruik en druggebruikers & voorlichting

Gezien de positie die Echo in de drugscene van Spangen inneemt, kan Echo een belangrijke functie vervullen voor wat betreft het "monitoren" van talloze aspecten die met drugs, druggebruik en druggebruikers in Spangen samenhangen. Omdat de vaste bezoekersgroep van Echo deel uitmaakt van een veel uitgebreider gebruikers- en vriendennetwerk, kan de rol van Echo ook uitstijgen boven de vaste bezoekersgroep en buiten de eigen muren. Wanneer via Echo toegang wordt verkregen tot de infrastructuur van de drugscene, is het mogelijk om op een snelle en efficiënte manier informatie in te winnen èn informatie (en materialen) te verspreiden.

Gebruikmakend van de infrastructuur van de drugscene kan het hierbij gaan om het signaleren van bij voorbeeld: "nieuwe" groepen druggebruikers; de opkomst van het gebruik van nieuwe middelen, of de herintrede van oudere middelen; veranderingen in gebruikspatronen of toedieningswijzen; veranderingen in de "sfeer" binnen de drugscene; en specifieke gezondheidsaspecten onder de druggebruikers. Bovendien kan deze "inside" informatie gekoppeld worden aan eventuele veranderingen met betrekking tot (gerapporteerde) overlast, op grond waarvan nieuwe beheersmaatregelen genomen kunnen worden.

De mogelijkheid bestaat om direct bij, of indirect via, de bezoekers van Echo voorlichting te geven aan druggebruikers in Spangen over bij voorbeeld de kwaliteit van drugs, het gebruik van drugs en daaraan gerelateerde gezondheidsaspecten, en het aanbod van diverse (drug-) hulpverleningsinstellingen. Echo kan - in samenwerking met bij voorbeeld de GGD of de drughulpverlening - voorlichting geven aan druggebruikers over onder meer "gezondheid" en "veilig" gebruik. Echo kan ook, als "community based" project, een rol vervullen met betrekking tot de drugsvoorlichting en -preventie naar de (jongere) wijkbewoners.

Ten slotte kan - gebruik makend van de contacten die de vaste bezoekers van Echo hebben met andere druggebruikers en dealadressen - Echo als spil in drugscene van Spangen, in samenwerking met anderen, zorgdragen voor de organisatie en uitvoering (waaronder de bevoorrading van andere adressen met spuiten, condooms, parafernalia, informatie, voorlichting, et cetera) van een effectief outreach werk.

Essentieel voor het realiseren van deze potentie van Echo als monitoring-station is de inbreng van alle betrokken actoren en een doorlopende, wetenschappelijke evaluatie van enerzijds de "kwaliteit" van de ingewonnen informatie en anderzijds de reikwijdte van de "verspreiding" van informatie en materialen.

7. Bezoekers over Echo

In het laatste kwartaal van 1992 heeft de beheerder van Echo aan - in totaal 37 - bezoekers gevraagd hun mening over het project en eventuele tips of ideeën te geven. Hieronder worden een aantal van de meest typerende meningen weergegeven.

Ik vind het project - zoals deze is opgezet - heel positief. Doordat er een plek nu aangewezen is om je drugs te gebruiken, is er minder - zo niet helemaal geen - overlast in de buurt. Er wordt niet meer in de portieken, c.q. trappenhuizen gespoten. (Man: 14 jaar druggebruik, heroïne en cocaïne, spuiten, Rotterdam / Witte Dorp, R01)

Als gebruiker ervaar ik het als zeer positief, aangezien het toch een plek is waar wij (gebruikers) onze drugs rustig kunnen gebruiken zonder opgejaagd, c.q. weggestuurd te worden. Het is namelijk positief voor zowel de gebruikers, de dealers en de omgeving en vooral voor degenen die spuiten, m.b.t. het ruilen en afgeven van spuiten. (Man: 7 jaar druggebruik, heroïne en cocaïne, chinezen en de coke soms basen, "zonder vaste woon- of verblijfplaats hier te lande, m.a.w. z.v.w.o.v.p.h.t.l.", R19)

Ik vind dit project heel goed. Kan rustig gebruiken en hoef mij niet meer te haasten. Ik waardeer het heel erg dat een niet-gebruiker dit werk op zich neemt. (Vrouw: 8 jaar druggebruik, heroïne en af en toe coke, chinezen, Rotterdam, R07)

O.K. - Relaxed. Ergens rustig kunnen roken, is beter dan de opgefokte sfeer bij menige dealer. (Man: 10 jaar druggebruik, heroïne, chinezen, Den Haag, R05)

Dit is heel goed. Eigenlijk zouden ze zoiets op meer plaatsen moeten doen. (Vrouw: 7 jaar druggebruik, heroïne en cocaïne, chinezen en soms een basepijpje, Rotterdam / Spangen, R08)

Het initiatief en de opzet zijn prijzenswaardig, maar vanuit een breder standpunt gezien, schiet het zijn doel voorbij zonder een goed gecontroleerde mogelijkheid tot de verkoop van zowel soft- als hard-drugs. Wiens belangen dient men zolang het alleen maar een "plek" is om te gebruiken? (Man: 8 jaar druggebruik, heroïne en cocaïne, spuiten, Rotterdam, R31)

Een heel goed initiatief wat door het rijk of gemeente ondersteund zou moeten worden d.m.v. subsidie, want eindelijk is er een plek waar wij gebruikers ongestoord onsze noodzakelijke (kwaad) drugs kunnen gebruiken en zo geen aanstoot geven. Zonder dit project zou het gebruik in telefooncel of portiek of bosjes en kraakpanden gebeuren. En hier is er ook een mate van controle en hulp als er een o.d. gebeurt. En ook een gewillig oor wat naar je luistert als je met een probleem zit en je ook raad of advies geeft indien nodig. (Man: 12 jaar druggebruik, heroïne en af en toe cocaïne; afwisselend spuiten en roken, Rotterdam, R34)

Voor wat de tips en ideeën betreft, kwam onder meer naar voren dat er behoefte was aan meer recreatieve mogelijkheden (leesblaadjes, spelletjes, tafelvoetbal, et cetera) en aan de mogelijkheid om broodjes en/of warme maaltijden te kunnen kopen. Andere tips hadden bij voorbeeld betrekking op het "beheer" van Echo, tot uitdrukking komend in de suggesties tot het opstellen van huisregels, en het invoeren van pasjes voor de vaste bezoekers. Ten slotte was een deel van de bezoekers de mening toegedaan dat Echo steun van de gemeente (voor velen in de vorm van subsidie) zou moeten krijgen.

8. De huidige situatie van Echo

De Echo-gebruiksruimte heeft nu ruim acht maanden gefunctioneerd in het huidige pand. Tot op heden zijn geen overlastgevende klachten met betrekking tot Echo ontvangen.

Recent is in het "beheersingsoverleg" besloten een "lidmaatschap" voor Echo in te voeren. Hierbij worden ± 40 lidmaatschapskaarten uitgereikt aan "rokende" gebruikers, terwijl een beperkt aantal spuitende druggebruikers eveneens een lidmaatschapskaart ontvangt.(iv) Het belangrijkste criterium op grond waarvan bezoekers voor het lidmaatschap in aanmerking komen, is gelegen in de verwachting in hoeverre men zich aan de (huis-) regels van Echo zal houden. Dat betekent dat het gaat om druggebruikers die zich - naar verwacht - op verantwoordelijke wijze gedragen, zowel binnen Echo, als buiten Echo, in de wijk. Leden die zich niet aan de regels houden zullen in eerste instantie tijdelijk worden geschorst. Bij herhaaldelijke overtredingen wordt hun lidmaatschap beëindigd.

De directe aanleiding tot het invoeren van het lidmaatschapssysteem is met name ingegeven vanuit het oogpunt van beheersbaarheid van de gang van zaken in het pand en ter ondersteuning van de algemene doelstelling van het initiatief: Het gelegenheid bieden aan druggebruikers in de wijk Spangen om op een rustige wijze, op een veilige plek drugs te kunnen gebruiken, en op die wijze de ongewenste effecten van druggebruik in een situatie van prohibitie - zowel voor de (individuele) druggebruikers als voor de wijk (-bewoners) te kunnen beheersen. Consequentie van het invoeren van het lidmaatschap is dat een deel van de voormalige bezoekers niet langer gebruik kan maken van de voorzieningen van Echo (behoudens het verkrijgen van steriele spuiten en aanverwante benodigdheden voor het op hygiënisch verantwoorde wijze injecteren van drugs).

8.1 De huidige Echo-bezoekers

Met de dynamiek van de drugscene en de veranderingen die constant plaatsvinden rond de Echo-gebruiksruimte en het model voor lokaal drugbeleid, is het moeilijk de bezoekers van de gebruiksruimte te beschrijven, aangezien de groep continu aan verandering onderhevig is. Met de invoering van het lidmaatschapspasje zal tevens getracht worden een nauwkeuriger beeld van de bezoekersgroep te verkrijgen, in termen van: demografische gegevens (geslacht; leeftijd; bron van inkomsten - waaronder illegale activiteiten; verblijfplaats; en culturele herkomst), druggebruik (welke middelen, hoe lang, hoe veel en op welke wijze?), en de betekenis die Echo voor hen heeft (Hoe wordt Echo gebruikt? [In tijd en frequentie]; Wie maakt gebruik van het aangebodene? Met welke reden(en)? Wat vinden ze van het aanbod? [ideeën en behoeften]).

9. De potentie van Echo in een model voor lokaal drugbeleid

Eén van de druggerelateerde problemen, die grotendeels samenhangt met de prohibitie van die drugs, is het druggebruik op straat, in portieken en in telefooncellen. In het model voor een lokaal drugbeleid gericht op het beheersen van ongewenste neven-effecten van druggebruik wordt het mogelijk - binnen bepaalde afspraken - één of meerdere panden in te richten waar mensen op een veilige en rustige wijze drugs kunnen gebruiken, hetgeen gekoppeld kan worden aan een "strenger" optreden tegen openbaar druggebruik.

De secundaire gezondheidsrisico's (verspreiding van infectieziekten als hepatitis en hiv), die het injecteren van drugs mogelijk met zich brengt voor de individuele druggebruiker kan grotendeels worden beheerst door te zorgen voor een continue en voldoende aanwezigheid van steriele spuiten op die plaatsen waar druggebruikers injecteren (deal-/deal-gebruiksadressen; thuissituatie).

Het vinden van "vuile spuiten" in een wijk kan worden tegengaan door (1) druggebruikers meer mogelijkheden te bieden om gebruikte spuiten op een verantwoorde wijze uit de roulatie te nemen op de plaats waar zij gebruikt werden ("sharp safe containers" op de adressen en voor thuis- en persoonlijk gebruik), en (2) meer druggebruikers - via een project als Echo - aan te spreken op hun verantwoordelijkheid, met betrekking tot gebruikte spuiten, als individu en als deelnemer aan de infrastructuur van een buurt.

Een deel van de ongewenste neven-effecten van illegaal druggebruik wordt veroorzaakt door de - in Rotterdam beperkte - straatverkoop, met alle personen die daarin een rol vervullen. Deze vorm van "visuele" overlast kan sterk worden beheerst door het - binnen het kader van duidelijke afspraken - toestaan van de verkoop van drugs op een gelimiteerd aantal adressen.

In de context van het model voor een lokaal drugbeleid kunnen oplossingen worden gezocht voor het beheersen van "overlastgevende" deal-/deal-gebruikspanden. De bij de uitvoering van het model betrokkenen kunnen het adres benaderen, waarbij duidelijke grenzen aan het functioneren van het adres gesteld kunnen worden. Voldoet het adres - binnen een redelijke termijn - niet aan deze voorwaarden dan wordt het adres onherroepelijk gesloten.

Kleine (verwervings-) criminaliteit is een ander overlastgevend, ongewenst neven-effect van druggebruik - voor een deel van de druggebruikers sterk bepaald door de drugprohibitie. Door de communicatie die tot stand komt via een gebruiksruimte als Echo, in het kader van een lokaal drugbeleid, kan een zekere rust binnen de illegale drugscene bewerkstelligd worden. Dit kan mede bijdragen aan het meer beheersbaar maken van deze vorm van overlast.

Ten slotte wordt momenteel door de diverse betrokkenen gewerkt aan mogelijkheden om de druggebruikers die in Echo komen meer te betrekken bij de wijk (-bewoners). Zo wordt onder meer gedacht aan het creëren van de mogelijkheid dat de Echo-bezoekers tegen een kleine, doch redelijke vergoeding enige werkzaamheden binnen de wijk of voor de wijkbewoners verrichten.

Discussie En Conclusie

In het voorafgaande mag duidelijk zijn geworden dat een initiatief als Echo op diverse fronten en op alle niveaus (micro, meso, macro) kan bijdragen aan een model voor lokaal drugbeleid dat zich richt op de beheersbaarheid van ongewenste neven-effecten van drugs, druggebruik en druggebruikers in een stedelijke buurt.

Essentieel voor het actualiseren van die potentie is dat er een continue communicatie plaatsvindt tussen de direct betrokkenen, i.c.: de druggebruikers en beheerder van het project, lokale bestuurders, de (wijk-) politie, vertegenwoordigers van de buurt (-organisatie), (drug-) hulpverlening, en - idealiter, c.q., in een latere fase - dealers welke in de wijk opereren. Deze communicatie moet gericht zijn op het stellen van concrete - en realiseerbare - doelen en op het maken van concrete - en toetsbare - afspraken om die doelen te bereiken. De gestelde doelen en gemaakte afspraken dienen in de context van die communicatie continu geëvalueerd te worden.

Al naar gelang de gekozen doelstelling kan een project als Echo een belangrijke bijdrage leveren aan het beheersen van ongewenste neven-effecten van drugs (in een situatie van drug-prohibitie) voor de gebruikers. In zijn algemeenheid kan dit resulteren in het tegengaan van de "verloedering" van individuele druggebruikers en leiden tot een menswaardiger bestaan en meer integratie in het maatschappelijk leven.(14) Hierbij valt concreet te denken aan het terugdringen van diverse secundaire gezondheidsbedreigende neven-effecten van druggebruik, door het geven van voorlichting aan druggebruikers over regulering van middelengebruik (gericht op het behouden van "controle") en over hygiënisch middelengebruik (met oog op het vermijden van diverse infectieziekten, waaronder hepatitis en hiv), aangevuld met het verstrekken van daartoe benodigde zaken, als steriele spuiten. Daarnaast kan een project als Echo waardevolle informatie verschaffen over kwaliteit (en prijs) van de verhandelde middelen, hetgeen mogelijk kan resulteren in concrete, verifieerbare afspraken dienaangaande met de verkooppunten, waardoor de kwaliteit van de verhandelde drugs zich kan stabiliseren en gevaarlijke versnijdingen geweerd kunnen worden. En bovendien kan Echo bijdragen aan het opnieuw tot stand komen van een zekere band tussen druggebruikers en de wijk waarin zij gebruiken en de bewoners die daar leven.

Op het macro niveau, het beheersen van neven-effecten van druggebruik en druggebruikers in een buurt, kan een project als Echo eveneens van grote betekenis zijn. In de context van continue communicatie kunnen afspraken worden gemaakt over de beheersing van overlast veroorzaakt door druggebruik en gebruikers. Hierbij kan gedacht worden aan het terugdringen van "visuele" overlast (samenscholing van groepen gebruikers; druggebruik op openbare plaatsen, als portieken en telefooncellen) en "materiële" overlast (weggegooide spuiten). Ook met betrekking tot de kleine, verwervingscriminaliteit kunnen concrete afspraken worden gemaakt.(v) Hierbij moet wel gerealiseerd worden dat: (1) lang niet alle kleine criminaliteit in een buurt door druggebruikers wordt gepleegd; (2) lang niet alle druggebruikers kleine criminaliteit plegen;(15) en (3) druggebruikers die wel verwervingscriminaliteit plegen dat veelal niet doen in de directe omgeving waar zij hun drugs kopen en/of gebruiken.

Met betrekking tot deze beheersingsaspecten dienen alle betrokken partijen zich bewust te blijven dat een project als Echo en de continue communicatie en evaluatie geen waterdichte oplossing voor alle druggerelateerde problematiek kan leveren. Er zullen altijd buurtbewoners zijn die zich blijven storen aan "afwijkend" gedrag; er zullen druggebruikers zijn met wie geen afspraken gemaakt kunnen worden over de plaatsen waar zij geen drugs tot zich zullen nemen; en er zullen altijd dealers zijn, die zich niet aan de gemaakte afspraken willen houden. In dit verband moeten de betrokken partijen zich bewust blijven van het gegeven dat niemand alle factoren van en rond het gebruik van drugs (in een situatie van prohibitie) in de hand heeft.

Een aanpak als beoogt met Echo wordt tevens beïnvloed door factoren die buiten alle betrokken actoren omgaan, zoals: beleidsveranderingen op politiek niveau, veranderingen in het beleid op het justitiële/politiële niveau, veranderingen op de hogere niveaus van de handel, veranderingen in de gebruikte middelen of verandering in de wijze waarop de middelen gebruikt worden, en veranderingen in de samenstelling van de groep gebruikers. Het Echo-model zal derhalve doorlopend onder druk staan van allerlei push-and-pull-factoren, waarover relatief weinig controle uitgevoerd kan worden, maar waarop wel zo adequaat en doordacht mogelijk kan worden ingespeeld, juist door gebruik te maken van de bestaande communicatiestructuur, het (opgebouwde) wederzijdse vertrouwen, en de relevante kennis en specifieke invloed van alle betrokken partijen.

1. Toekomstige exploitatie van Echo

Ten slotte, moet nog kort worden ingegaan op de exploitatie-vorm waarmee een project als Echo van continuïteit en bestaansmiddelen kan worden voorzien. Na de inkomsten die de verkoop van "wit" en "bruin" in de eerste fase opleverde, heeft het pand sinds september 1992 zonder vaste inkomsten gedraaid. Een deel van de financiële armslag werd verkregen uit de bar-omzet en giften van de bezoekers; even zo vaak echter verdween een deel van die financiële armslag met dezelfde mate van verrassing als waarmee zij verschenen was. Incidenteel is het wijkproject "Spangen Veilig" op - voornamelijk praktische - punten bijgesprongen. De enige financiële zekerheid die Echo tot op heden kent, is een maandelijks budget dat door de stichting voor "Kerkelijke Sociale Arbeid" wordt gereserveerd.

In de eerste plaats is er de mogelijkheid, zoals die zich bij aanvang van Echo voordeed, waarbij het project draait op en rond de inkomsten verkregen uit de verkoop van "bruin" en "wit". Met de beheerder/dealer kunnen daarbij afspraken worden gemaakt over het beheer van het adres, zoals: (1) de openingstijden; (2) de omvang van de klantenkring; en - nauw daarmee samenhangend - (3) de hoeveelheid om te zetten dope; (4) de "regels" waaraan de klanten zich binnen èn buiten het pand dienen te houden; (5) de zorg voor het pand; en (6) het deel van de "omzet" dat ten goede moet komen aan het project en de bezoekers daarvan.

Voordeel van een dergelijke benadering is dat het project volledig gedragen wordt door de gebruikersgemeenschap en dealer waarmee de afspraken gemaakt zijn. Bovendien drukt een op deze wijze opgezet project niet of nauwelijks op de "wijkbegroting", waardoor tevens meer van dergelijke projecten binnen een stadsdeel kunnen worden opgezet. In hoeverre er in de marges van de wetgeving een juridisch draagvlak voor deze variant is te vinden, behoeft nader onderzoek. Gezien de pragmatische aanpak van de druggerelateerde problematiek in Nederland in zijn algemeenheid en Rotterdam in het bijzonder mag verwacht worden dat ook deze variant tot de reële mogelijkheden behoort.

In de tweede plaats is er een optie waarbij het Echo-project vanuit externe middelen wordt gefinancierd. Het gaat daarbij niet alleen om het ondersteunen van de beheerder en (een deel van) zijn staf, maar tevens om het zorgdragen voor de "vaste lasten", en eventueel bijdragen aan te organiseren activiteiten en het op peil houden van de voorraden.

In de derde plaats is er de variant, waarbij de ondersteuning - in financiële zin - van het project minimaal blijft, en waarbij zo veel als mogelijk gewerkt wordt met een netwerk van vrijwilligers. Idealiter zou daarbij een deel van die vrijwilligers voort moeten komen uit de wijk zelf. Echter, het vinden van geschikte vrijwilligers en het op peil houden en organiseren van een dergelijk kwalitatief voldoende toegerust vrijwilligerskorps is een enorme opgave.

Ongeacht de te kiezen variant lijkt het van groot belang dat zowel het project Echo, als de beheerder onafhankelijk blijven van de overige bij het model betrokken partijen. Alhoewel alle betrokkenen expliciet een gezamenlijk doel onderschrijven (het beheersen van ongewenste neven-effecten van druggebruik op diverse niveaus), heeft de beheerder van het project - in de context van het "model voor een lokaal drugbeleid" - duidelijk een gevoelig oor en oog voor het beheersen van de ongewenste neven-effecten van druggebruik binnen het pand en voor de (individuele) druggebruikers (meso en micro beheersbaarheid).

Concreet betekent dit dat Echo noch bij de Bestuursdienst Rotterdam noch bij de drughulpverlening ondergebracht zou moeten worden, maar eerder als een onafhankelijke "stichting" of "vereniging" - al dan niet gesubsidieerd - aan de verdere ontwikkeling van het model voor een lokaal drugbeleid zou moeten deelnemen.

Epiloog

Tot slot wil deze rapportage nog een maal stil staan bij de rol die LMV, de beheerder van Echo, heeft gespeeld in het dagelijks functioneren van het pand èn in de ontwikkeling van het model voor een lokaal drugbeleid. LMV heeft er met zijn inzet voor gezorgd dat in ieder geval een deel van de druggebruikers uit Spangen een plek heeft waar zij rustig kunnen gebruiken en tot minder overlast in en voor de buurt aanleiding geven. Meer nog heeft hij bijgedragen aan het slaan van een brug en het op gang brengen van een communicatie tussen alle momenteel bij het project betrokkenen.

Hiermee wil niet gezegd zijn dat Echo, als gebruiksruimte en als "model voor lokaal drugbeleid", uitsluitend kan bestaan bij de gratie van LMV. Zoals de eerder gemaakte vergelijking met café-eigenaren al aangaf: Er zijn meer mensen - die deel uitmaken van de illegale drugscene - die over de capaciteiten beschikken om, in het kader van een lokaal drugbeleid, een gebruiksruimte te "beheren". Wat wel gezegd wil zijn, is dat iedere beheerder van een dergelijke ruimte binnen een dergelijk initiatief op termijn duidelijkheid moet krijgen over de status van zijn of haar "positie" in het lokale drugbeleid en over de exploitatie-vorm van het "adres".

Geraadpleegde Literatuur

1. Bennekom R van & Christiaanse R: Criminaliteitspreventie wijk "Spangen". Rotterdam: Projectteam bestuurlijke preventie van criminaliteit, Gemeente Rotterdam, 1991.
2. Blanken P: Spuiten ruilen bij Hadon: Een evaluatie van de individuele en collectieve omruil. Rotterdam: Hadon/ Odyssee, 1990.
3. Engelsman EL: Dutch policy on the management of drug-related problems. British Journal of Addiction 1989; 84: 211-8
4. Engelsman EL: Drug misuse and the Dutch. British Medical Journal 1991; 302: 484-5.
5. Grapendaal M; Leuw E; Nelen JM: De economie van het drugsbestaan: Criminaliteit als expressie van levensstijl en loopbaan. Arnhem: Gouda Quint, 1991.
6. Grund J-PC:Drug use as a social ritual: Functionality, symbolism and determinants of self-regulation. IVO Reeks # 4. Rotterdam: Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) Erasmus Universiteit Rotterdam, 1993.
7. Grund J-PC; Adriaans NFP & Kaplan CD: Changing cocaine smoking rituals in the Dutch heroin addicts population. British Journal of Addiction 1991; 86: 439-48.
8. Grund J-PC & Blanken P: From chasing the dragon to chinezen: The diffusion of heroin smoking in the Netherlands. IVO Reeks # 3. Rotterdam: Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) Erasmus Universiteit Rotterdam, 1993.
9. Grund J-PC; Blanken P; Adriaans NFP; Kaplan CD; Barendregt C & Meeuwsen M: Reaching the unreached: Targeting hidden idu populations with clean needles via known user groups. Journal of Psychoactive Drugs 1992; 24 (1): 41-7.
10. Grund J-PC; Kaplan CD; Adriaans NFP & Blanken P: Drug sharing and hiv transmission risks: The practice of frontloading in the Dutch injecting drug user population. Journal of Psychoactive Drugs 1991; 23 (1): 1-10.
11. Huizer H: Samenstelling en kwaliteit van illegale heroïne in Nederland, 1970-1990. Tijdschrift voor Alcohol, Drugs en andere Psychotrope Stoffen 1992; 18 (1): 1-12.
12. Ree F van: Drugs. Utrecht/Antwerpen: Uitgeverij Het Spectrum, 1977.
13. Sengers W: Kenmerken en ontstaansvoorwaarden van gebruik, verslaving en verloedering. Tijdschrift voor Alcohol, Drugs an andere Psychotrope Stoffen 1990; 16 (1): 17-26.
14. Siegel RK: Intoxication: Life in pursuit of artificial paradise. New York: EP Dutton, 1989.
15. Siegel RK: New patterns of cocaine use: Changing doses and routes. NIDA Research Monographs 1985; 61: 204-22.

2. Bij het roken van heroïne en cocaïne is de gebruiker met name gericht op het inhaleren van de verdampte drugs, en niet op het inhaleren van de rook van verbrande drugs. 
3. In het rapport Criminaliteitspreventie wijk "Spangen", wordt onder meer geconcludeerd dat druggebruik als maatschappelijk verschijnsel niet van tijdelijke aard is. "De discussie over de regulering van criminaliteit, tezamen met het maatschappelijk inbedden van het gebruik van verdovende middelen, zal in de komende jaren een duidelijke voortgang moeten krijgen. In projectverband wordt een dergelijke discussie opgezet ( ).
4. De steriele spuiten, condooms en een deel van de overige parafernalia wordt geleverd door Hadon/Odyssee. 
5. Overigens zullen spuitende druggebruikers die geen lid zijn van Echo - in geval van "nood" - welwillend tegemoet worden getreden; ze kunnen dan gebruik maken van de faciliteiten van Echo. 
6. Zo kan een gebruiker van wie bekend is dat hij of zij zichzelf regelmatig op onrechtmatige wijze goederen toeëigent, het Echo-lidmaatschap worden ontnomen - en mogelijk in een latere fase van het functioneren van dit "model voor lokaal drugbeleid", als het contact met de verkoopadressen intenser is, de toegang tot die adressen worden ontzegd.